Zijderveld, een dorp vol verhalen

Een verhaal voor wie hier al zijn hele leven woont én voor wie de verhuisdozen nog maar net heeft uitgepakt.

Een winkel waar je nu een woning ziet. Een zandheuvel die dienstdeed als voetbalveld. En ‘nieuwbouw’ die al ruim een halve eeuw meegaat. Wie door Zijderveld loopt, komt meer geschiedenis tegen dan je op het eerste gezicht zou denken. Voor het Oranjeboekje 2027 halen dorpsgenoten Aart Bronkhorst en Dick den Hertog in een gesprek met Frits en Eveline mooie herinneringen op.

Van de smederij op de hoek tot feest in de Krooshof

Wie door Zijderveld wandelt, ziet huizen, boerderijen en vertrouwde straathoeken. Maar zodra de verhalen loskomen, verschijnt er een heel ander dorp. Achter een voordeur gaat ineens weer een kruidenierswinkel open, bij de smederij staat een paard te wachten en een vrachtwagen vol kinderen hobbelt naar de aubade. Verderop klinkt een accordeon en achter de oude school wordt iemand met één welgemikte klap van een evenwichtsbalk geslagen. Het zijn herinneringen aan een dorp waar volop werd gewerkt, maar waar gelukkig ook altijd iets te beleven viel.

Een dorp met een tweede plattegrond

Het dorp van zeventig, tachtig jaar geleden was een stuk opener dan nu. Tussen de boerderijen lagen weilanden en langs de Huibert keek je op veel plaatsen nog vrij het land in. De woonboerderijen aan de Dorpsweg waren vaak gewoon kleine melkveebedrijven, waarvan er nog tot omstreeks 1980 in bedrijf waren. Ook de straatnamen klonken anders. De Dorpsweg heette de Poldersteeg, een gedeelte kende men als de Kweldam en de Kerkweg als de Kerkbuurt. De Zijderveldselaan was de Steeg, of op zijn dorps: de Sticht. En de provinciale weg? Dat was natuurlijk de Zwarteweg. Een nieuw straatnaambord veranderde daar in het dagelijks gesprek weinig aan.

Ook de grenzen van het dorp lagen in de beleving anders. De Vinkenbuurt omvatte de Kerkweg en een deel van de Dorpsweg: niet alleen een buurt op de kaart, maar vooral een buurt die samen dingen ondernam. Aan de andere kant van de huidige A2 voelden bewoners zich eveneens met Zijderveld verbonden. Toen bij de invoering van de postcodes de snelweg als scheidslijn ging dienen, kregen verschillende adressen een Everdingse postcode. Dat voelde voor sommigen alsof ze verhuisd waren zonder ook maar één doos in te pakken. Want een postcode kan wel veranderen, maar daarmee verandert nog niet waar je je thuis voelt.

Achter iedere deur een bedrijfje

Wie tegenwoordig boodschappen buiten het dorp doet, kan zich nauwelijks voorstellen hoeveel winkels er ooit waren. Er waren maar liefst drie kruideniers, een bakker en een kleine bazaar met garen, koppen, schotels en allerlei huishoudelijke spullen. Bij een van de kruideniers kon je op zaterdag zelfs een biertje drinken. Voor je boodschappen hoefde je trouwens niet altijd de deur uit: de winkelier kwam de bestelling thuis opnemen. Meerdere leveranciers konden bij hetzelfde gezin aan de deur komen, zodat iedereen een deel van de klandizie kreeg.

Bij de smederij werden paarden beslagen, zowel binnen als op het open terrein aan de overkant. Er waren twee fietsenmakers, die het niet bij fietsen alleen hielden. De een had er een stuk of zes koeien bij, de ander deed ook loodgieterswerk. Je fiets laten maken en ondertussen even naar het vee kijken: in zo’n dorp lagen de beroepen dicht bij elkaar. Eén vak op een visitekaartje zou voor heel wat ondernemers niet genoeg zijn geweest.

Verder waren er timmerwerkplaatsen, een metselbedrijf, een schilder, een schoenmaker en een meel- en veevoerhandel, eveneens gecombineerd met een melkveebedrijf. Bij de latere kruising met de Krooshofstraat zorgden een houthandel en een transportbedrijf voor bedrijvigheid. Aan de Kerkweg kon je terecht voor gordijnen en andere woningtextiel; later kwam er een cafetaria. Er verscheen zelfs een tweede cafetaria in het dorp. Achter gevels die nu heel gewoon bij een woning horen, werd destijds gezaagd, gerepareerd, verkocht en gebakken.

Veel gezinnen hadden daarnaast een moestuin en hielden dieren. Ook de schoenmaker combineerde zijn werk met een tweede vak: hij deed slagerswerk. Wat niet ieder huishouden zelf kon regelen, werd gezamenlijk aangepakt. Zo kwam er in 1963 een gemeenschappelijke diepvries. Een bescheiden gebouwtje misschien, maar het vertelde veel over het dorp: als iets samen kon, hoefde niet iedereen het alleen te doen. En bij al die winkels en werkplaatsen kreeg je behalve je boodschappen of gerepareerde spullen meestal ook het laatste nieuws mee.

De winkel kwam naar je toe

Sommige panden hebben in de herinneringen meerdere levens. In één ervan worden een voerhandel, een levensmiddelenwinkel en later een bankfiliaal teruggezien. De komst van een supermarkt was voor die tijd iets bijzonders, maar ook die winkel bleef niet voor altijd. De winkelier ging na de sluiting door met het bezorgen van brood en later met rijdende winkels. Samen met zijn zoon bediende hij ook wijken buiten het dorp. Daarna nam een opvolger de ronde nog een tijd over. De winkel kon dan gesloten zijn, de klanten waren nog niet uit het oog verloren.

Ook een plaatselijke groenteboer trok er later met groenten en levensmiddelen op uit. Zo’n wagen werd in de herinnering al gauw een SRV-wagen genoemd, ook als die letters er helemaal niet op stonden. Iedereen wist wat ermee bedoeld werd: de boodschappen kwamen voorrijden. Geleidelijk verdwenen de kleine winkels en uiteindelijk ook de rijdende winkel. Achter de etalageruiten werd gewoond, maar voor wie er vroeger binnenstapte, bleef zo’n huis nog lang gewoon ‘de winkel’.

Een school die van alles bleef

Een centrale plek in al die herinneringen is de oude school. Daar werd geleerd, werden de liedjes voor de aubade geoefend en vonden achter het gebouw allerlei festiviteiten plaats. Naast de school woonde het schoolhoofd. Achter het complex was ook jarenlang de gemeentelijke technische dienst gevestigd in een grote keet. De begraafplaats was toen kleiner dan nu.

Toen de leerlingen in 1974 naar het nieuwe schoolgebouw verhuisden, werd het niet stil in de oude lokalen. Ze kregen verschillende nieuwe bestemmingen, waaronder bijeenkomsten en volleybal. Vooral dat laatste bleef de buren niet onopgemerkt: met een dunne scheidingsmuur en een laag plafond was een enthousiaste bal ook buiten het speelveld goed te volgen. Later kreeg het gebouw een aula- en opbaarfunctie. Bij de aankoop door de kerk en verbouwing in 1996 bleef een belangrijke gedachte overeind: de opbaarruimte moest voor het hele dorp beschikbaar zijn. Zo bleef de oude school, ook zonder schoolbel, een plek die bij het dorpsleven hoorde.

De verdwenen cafés

Aan de Kerkweg was een café gevestigd. Het pand werd ooit door drie huishoudens bewoond; wie het alleen als woonhuis kent, vermoedt niet meteen hoeveel leven er achter die gevel heeft gezeten. Ook aan de Dorpsweg was vroeger een café, op een plek die later met de bakkerij werd verbonden. Over de precieze ligging van sommige oude gelegenheden verschillen de herinneringen weleens. De een ziet de deur nog precies voor zich, de ander houdt het toch op een huis verder. Ook dat hoort bij samen terugkijken.

Een feestdag begon op een veilingkistje

Op Koninginnedag begon het avontuur voor de kinderen al vóór de aubade. Plaatselijke ondernemers stelden open vrachtwagens beschikbaar en de jeugd nam plaats op veilingkistjes. Zo ging het naar het oude gemeentehuis aan de Graaf Huibertlaan, tussen de twee dorpen in. Heen over de Gr. Huibertlaan, terug via de Diefdijk: de rit hoorde helemaal bij het feest. Soms was het bitterkoud en zat iedereen te verkleumen. Naar de veiligheid van zo’n tocht wordt nu anders gekeken, maar destijds was het vooral iets om naar uit te zien.

Bij het gemeentehuis wachtten de burgemeester, de gemeenteraad en vertegenwoordigers van de Oranjeverenigingen. En soms werd erop nóg iemand gewacht: de kinderen uit het buurdorp. Die kwamen, als je de Zijderveldse herinneringen mag geloven, steevast later aan. Of het werkelijk iedere keer zo was, valt niet meer na te gaan, maar de vriendelijke plaagstoot heeft de jaren moeiteloos overleefd. De muziek speelde, de op school geoefende liedjes klonken en daarna kwam het onderdeel waar menig kind het meest naar uitkeek: de spelen.

Bij de school organiseerde het personeel kinderspelen en achter het gebouw zorgde de Oranjevereniging voor vermaak voor het hele dorp. Er waren autopuzzelritten, polsstokspringen over de sloot en zakslaan op een evenwichtsbalk. Dat laatste kon een bijzonder korte wedstrijd opleveren. Een deelnemer herinnerde zich vooral dat hij er na één klap al af lag. Geen lange strijd, geen spannend klassement, maar wel een verhaal dat tientallen jaren later nog verteld werd. Soms duurt de herinnering aan een wedstrijd langer dan alle wedstrijden van die dag bij elkaar.

Waar de weg het dorp veranderde

Dat gemeentehuis had trouwens een verhaal op zichzelf. De grote buitentrap stond velen nog helder voor ogen, net als het onverwachte detail dat eronder een cel voor tijdelijke opsluiting zat. Ook over de plek van het gebouw werd graag verteld. Beide dorpen wilden het gemeentehuis het liefst bij zichzelf hebben. De oplossing werd een plek ertussenin, midden in de polder. In de dorpsverhalen wordt dat met een knipoog het plaatselijke poldermodel genoemd: als je het niet eens wordt over hier of daar, spreek je elkaar in het midden.

Waar tegenwoordig de A2 het landschap doorsnijdt, kon men vroeger gewoon gelijkvloers oversteken. Er was aanvankelijk veel minder verkeer. Mensen gingen er met hun fiets overheen en boeren brachten er koeien naar de overkant. Naarmate de weg drukker werd, werd de situatie gevaarlijker. De herinneringen bevatten ook ernstige ongelukken; niet alles aan vroeger verdient een gouden randje. Als tijdelijke oplossing kwam er een Baileybrug. Fietsers moesten afstappen, maar volgens de vertellers gingen ook koeien en kleine trekkers zonder kar over de brug. De haakse bochten betekenden dat een aanhanger geen optie was.

Toen later het viaduct kwam, verdween de rechtstreekse oversteek. Dat maakte het veiliger, maar betekende voor sommige bewoners ook een flinke omweg. Wie land aan de andere kant had, kon niet meer even de weg oversteken en was voortaan langer onderweg naar zijn eigen perceel. Op een kaart is zo’n verandering een nieuwe lijn; voor de mensen in het dorp veranderde er een vertrouwde dagelijkse route.

Op reis met de buurt, voetballen op de zandheuvel

Gelukkig waren er ook tochten die juist niet lang genoeg konden duren. In de jaren vijftig en zestig ging de Vinkenbuurt jaarlijks met een grote bus op stap, meestal naar een bestemming met een speeltuin. Voor veel kinderen was dat het enige vakantie-uitje van het jaar. Er werd weken naar uitgekeken en op de terugweg uit volle borst gezongen. Naar huis gaan had duidelijk niet ieders haast. Achter zo’n dag stonden buurtgenoten die alles regelden. Een van hen was ook het aanspreekpunt voor advertenties in de streekkrant: even langsgaan met je bericht en de volgende week stond het erin. Zo had bijna ieder praktisch klusje wel een vertrouwd adres.

Dichter bij huis lag de zandheuvel, vlak bij de provinciale weg. Het was een terrein waar Rijkswaterstaat zand en soms zout opsloeg, maar voor de jeugd was het vooral een plek om samen te komen. Er werd gevoetbald, met tien of vijftien mensen, jongeren en volwassenen door elkaar. Een officiële sportaccommodatie was het niet. Een geliefde plek des te meer. In het gesprek wordt zelfs voorgesteld de naam ooit voor een straat te gebruiken. Dat is een mooi idee: niet alleen grote gebeurtenissen bewaren op straatnaamborden, maar ook een plek waar een dorp jarenlang plezier had.

Schaatsen op de put

In de winter verplaatste het plezier zich naar het ijs. Eerst werd er geschaatst op een put aan de Kerkweg, waar ook schoolwedstrijden werden gehouden. Toen die was gedempt, kwam de grote put bij het latere viaduct in beeld. Daar waren langebaanwedstrijden en afvalraces: steeds viel de laatste af, tot alleen de snelsten overbleven. Eén deelnemer wist nog precies dat zijn vader het inschrijfgeld betaalde en hij zelf twee gulden won. Een bescheiden bedrag, maar als herinnering bleek het een hoofdprijs.

Het ijs was niet overal even betrouwbaar en ook de verlichting leverde een onvergetelijk voorval op. Twee lantaarnpalen werden na de winter te laat weggehaald en verdwenen in het water. Later verhuisde de ijsvereniging naar een baan aan de Graaf Huibertlaan, waar de wind vrij spel had. Maar bij de ijsclub horen niet alleen verhalen over kou en wedstrijden.

Muziek, bruiloften en een dorpshuis van iedereen

Ook zonder ijs viel er genoeg samen te doen. In de naoorlogse jaren bloeide het verenigingsleven, met zang, muziek, een vrouwenvereniging en de Oranjevereniging. Accordeons en mondharmonica’s hoorden bij het dorp. De muziekvereniging organiseerde jaarlijks een concours achter de oude school, los van Koninginnedag. Er traden Nederlandstalige artiesten op en het terrein dat anders bij de school hoorde, veranderde weer in een feestplek. De precieze datum is misschien vervaagd, maar de muziek en de gezelligheid zijn gebleven.

Uit dat verenigingsleven groeide eind jaren vijftig het initiatief voor een eigen dorpshuis. De verenigingen sloegen de handen ineen, er kwam via de kerk grond beschikbaar en dorpsbewoners hielpen met bouwen en met leningen. Zo ontstond het houten gebouw dat de Krooshof werd. Het dorp maakte er samen werk van, en dat was aan alles te merken. Het werd niet zomaar een zaal die je kon huren, maar een thuis voor allerlei activiteiten.

Muziek, toneel, vergaderingen, de kleuterschool en de peuterspeelzaal: ze vonden er allemaal een plek. Voor de een hoorde het gebouw bij de eerste stapjes buiten de deur, voor de ander bij een uitvoering of een zaterdagavond met disco. Bestuursleden en vrijwilligers hielden de boel draaiende. Dezelfde zaal kon de ene dag een speelruimte zijn en de volgende dag klaarstaan voor een groot feest.

En dan de bruiloften. Volgens de schatting in het gesprek zijn er velen gevierd. Bij één herinnerde bruiloft waren ongeveer tweehonderd gasten aanwezig. De bediening reed met drankkarretjes door de volle zaal. Daar vond natuurlijk iemand iets van: hoorde je drankjes niet op de hand te dragen? Misschien wel, maar met een karretje ging het een stuk praktischer. Het is een prachtig klein detail. Niet alleen het bruidspaar bleef in de herinnering, maar ook de manier waarop de drankjes tussen alle stoelen door hun bestemming bereikten.

Een dorp verandert, verhalen blijven

Intussen groeide Zijderveld verder. Rond het begin van de jaren zeventig kwamen de Krooshofstraat en de Schoolstraat erbij, later gevolgd door nieuwe woonbuurten. Waar eerder open land lag, kwamen huizen en nieuwe bewoners. Tegelijk verdwenen steeds meer winkels en bedrijven uit de dorpskern en gingen meer inwoners buiten het dorp werken. Daarmee veranderden ook de ontmoetingen: een praatje bij de kruidenier of de werkplaats ontstond niet meer vanzelf. Wie het oude dorp heeft meegemaakt, mist soms juist dat alledaagse contact.

Die verandering roept ook de vraag op hoe het dorp in de toekomst levendig blijft. Nieuwe woningen kunnen helpen om voorzieningen en verenigingen te behouden, is de hoop. Ze brengen niet vanzelf de oude winkels terug, en saamhorigheid laat zich evenmin intekenen op een bouwplan. Daarvoor blijven mensen nodig die elkaar opzoeken, meedoen en iets samen organiseren. Precies zoals dat vroeger gebeurde bij een buurtuitje, een feestdag of de bouw van het dorpshuis.

Misschien zit daarin wel het eigene van de ‘Kroosnekken’, de bijnaam die terugkomt in de Krooshof en de Krooshofstraat. Niet alleen in gebouwen en jaartallen, maar in de kleine gebeurtenissen die steeds opnieuw een glimlach oproepen. Een fietsenmaker met zes koeien. Een bus vol zingende buurtgenoten. Twee gulden prijzengeld. Drankkarretjes tussen tweehonderd bruiloftsgasten. Eén klap bij het zakslaan. Wie die verhalen kent, kijkt anders naar het dorp. Dan zijn het niet zomaar huizen en straten, maar plekken waar achter iedere gevel weer een herinnering kan beginnen: weet je nog, vroeger…

We danken de twee dorpsgenoten voor hun verhalen. Hun herinneringen geven ons iets mee voor straks:

November 2026.

 

Scroll naar boven
Secret Link